Ο ΣΧΙΝΟΣ Η ΜΑΣΤΙΧΟΔΕΝΔΡΟ (Pistacia lentiscus var.chia)
Το μαστιχόδενδρο ή σχίνος – επιστημονικά Pistacia Lentiscus var. Chia (οικογένεια Anacardaceae), είναι θάμνος αειθαλής ύψους 2-3 μέτρων που αναπτύσσεται αργά και παίρνει την πλήρη ανάπτυξή του μετά από 40-50 χρόνια. Ζει πάνω από 100 χρόνια. Η παραγωγή της μαστίχας δεν είναι δυνατή παρά μόνο έπειτα από τον 5ο χρόνο μετά την φύτευσή του..
Ο σχίνος είναι φυτό ανθεκτικό, ευπαθές όμως στην παγωνιά που μπορεί να σκάσει τις φλέβες του κορμού του, όπως και στην κακότεχνη εκμετάλλευσή του, που μπορεί να στερέψει την πολύτιμη ρητίνη από τον εξωτερικό φλοιό του.
Νέες φυτείες προέρχονται από κλαδιά παλιών δένδρων (μοσχεύματα) και οι παλιές ανανεώνονται με καταβολάδες ή παραφυάδες.
Σχίνοι ή δένδρα αυτής της οικογένειας αποτελούν κύριο στοιχείο της Μακκίας βλάστησης των παραμεσογείων χωρών, αλλά μόνο στην Χίο, δένδρο και φύση σε μία μαγική συνταγή χαρίζουν την ευχαρίστηση, την ανακούφιση και την γιατρειά μέσα από τα πολύτιμα δάκρυα της μαστίχας.
Το αξιοπρόσεκτο είναι, ότι ενώ σχίνοι υπάρχουν σε όλο το νησί η παραγωγή της μαστίχας γίνεται μόνο στο νότιο τμήμα της Χίου, στα Μαστιχόχωρα. Όχι άδικα λοιπόν η Χίος ταυτίζεται με την Μαστίχα. Υπάρχει μάλιστα η εκδοχή ότι το όνομα Χίος είναι φοινικικής προέλευσης και σημαίνει «μαστίχα».
Η καλλιέργεια , η συλλογή και η επεξεργασία της μαστίχας καλύπτει χρονικά όλες τις εποχές του χρόνου και συνδυάζεται με άλλες παραδοσιακές καλλιέργειες και κυρίως εκείνη της ελιάς. Αποτελεί μια οικογενειακή απασχόληση, κατά την οποία αξιοποιείται η εργατική δύναμη των γυναικών & των παιδιών.
Γενάρη και Φλεβάρη γίνεται το κλάδεμα των χαμηλών κλαδιών, Μάρτη και Απρίλη το σκάψιμο και μέχρι το τέλος της άνοιξης έχουν ολοκληρωθεί οι εργασίες περιποίησης του φυτού. Το καλοκαίρι είναι η εποχή της παραγωγής & συλλογής της μαστίχας, που ξεκινά με την προετοιμασία του εδάφους τον Ιούνιο.
Στην αρχή, ο σχίνος «ξύνεται» απομακρύνονται δηλαδή από την περιοχή κάτω από το δένδρο, τα ζιζάνια, φύλλα & χώματα. Ακολουθεί το «φροκάλημα» το σκούπισμα της ίδιας περιοχής με κοινές σκούπες ή πρόχειρες «φροκαλιές» φτιαγμένες από θυμάρι και αγριόσπαρτο.
Κατόπιν γίνεται το «ασπροχωμάτισμα» ή «αμούδισμα» η κάλυψη του καθαρισμένου εδάφους με λευκό, ψιλοκοσκινισμένο χώμα που μαζεύεται από κοντινές περιοχές και το καθιστά πια έτοιμο να δεχτεί τα δάκρυα της μαστίχας.
Το χάραγμα του σχίνου, το «κέντημα» είναι μια τέχνη που παραμένει σχεδόν απαράλλακτη από αιώνες. Χρησιμοποιείται ένα αιχμηρό & αυλακωτό εργαλείο, το «κεντητήρι» και το πρώτο χάραγμα «το ρήνιασμα» γίνεται αρχές Ιουλίου με λίγες αραιές κεντιές χαμηλά στον κορμό. Κάθε 6-8 ημέρες επαναλαμβάνεται το χάραγμα με περισσότερες και πιο πυκνές κεντιές και μετά την πρώτη συλλογή στο δεύτερο δεκαπενθήμερο του Αυγούστου της χονδρής μαστίχας από το έδαφος, ακολουθεί το δεύτερο μάζεμα, που αφορά στο υπόλοιπο της μαστίχας, κυρίως ψιλά δάκρυα είτε από τον κορμό, είτε από το έδαφος.
Το μάζεμα πρέπει να ολοκληρωθεί πριν από τα πρωτοβρόχια, γιατί η βροχή θαμπώνει & μαυρίζει την μαστίχα, ενώ η νεροποντή μπορεί να το παρασύρει μακριά, εξανεμίζοντας τις ελπίδες και τους κόπους όλου του χρόνου.
Από τον Οκτώβρη μέχρι τον Δεκέμβρη μια πρώτη επεξεργασία γίνεται στο σπίτι.
Η μαστίχα κοσκινίζεται για να απομακρυνθούν φύλλα & χώματα και πλένεται με φυσικό σαπούνι ελαιολάδου. Τα μεγάλα & μέτρια δάκρυα καθαρίζονται με μαχαιράκι ή με βελόνα, προτού παραδοθούν, μέσω του τοπικού Συνεταιρισμού, στην Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου για περαιτέρω καθαρισμό, συσκευασία & προώθηση στο εμπόριο.